“…Daar is opeens de dood, groot en eenvoudig en vanzelfsprekend en bijna geluidloos in mijn leven gekomen. Hij heeft nu een plaats en ik weet nu, dat hij bij het leven hoort. Ziezo, nu kan ik rustig gaan slapen..”

Uit het dagboek van de Joodse Etty Hillesum, 4 juli 1942, Het Werk p.489

In deze periode realiseert Etty zich dat “het om onze ondergang gaat en onze vernietiging, daarover hoeft men zich geen enkele illusie meer te maken”. Zij ziet het als “een nieuw tijdperk in ons leven”. Ze aanvaardt de omstandigheden, maar niet haar lot.

Als je de omstandigheden niet aanvaardt, dan leef je in constante vrees “Door al die angsten hebben de meesten nog maar een armzalig en verminkt stukje leven overgehouden, wat nauwelijks nog leven te noemen is”. Volgens Etty zijn “de omstandigheden tòch niet het doorslaggevende, nooit”. Ze aanvaardt al het goede en het slechte in zichzelf en om haar heen, juist om zo de rest van haar leven te kunnen wijden aan het strijden voor een beter leven. En dat wil ze zo goed mogelijk doen; “zo overtuigd mogelijk leven tot de laatste ademtocht, zodat diegene die na mij komt niet helemaal opnieuw hoeft het beginnen en het niet meer zo moeilijk heeft” (p. 487)

Dit klinkt paradoxaal. Hoe kan het nu beter worden als je alle omstandigheden aanvaardt? Waarvoor moet je strijden als je alles dient te aanvaarden? Toch is het waar en ik ben blij dat ik het kan, omdat het mijn leven verrijkt.

Het niet aanvaarden van de dood, van het feit dat alles ophoudt, brengt angst en een drang tot controle met zich mee. De toekomst is ongewis, dus houd ik liever nog iets of iemand vast, terwijl het eigenlijk al niet meer in die vorm aanwezig is. Zo blijft het voortdurend pijn doen, wat al snel tot meer angst en controle leidt.

Het wel gaan aanvaarden van het einde, is in eerste instantie pijnlijk en verdrietig. Het vraagt tijd, aandacht en lef om dat onder ogen te zien. Maar eenmaal aanvaard, dan wordt het leven beter en mooier. Aanvaarding geeft ruimte en ontspanning, want illusies hoeven niet langer in stand gehouden te worden. Ik kan loslaten wat ik nog vasthield.

Zo is aanvaarding de voedingsbodem voor nieuwe ideeën en ontstaat er tijd en ruimte om een nieuwe weg in te gaan. Op zulke momenten is er ander ‘werk’ te doen; het is tijd om in te zetten en ten strijde te trekken. Ik heb nog niet verder gelezen in het dagboek, maar ik vermoed, dat dit ook in Etty’s leven zal spelen. Ze spreekt niet voor niets over een nieuw tijdperk!

Omstandigheden veranderen altijd weer, door ingrijpen of nalaten van mensen of door de natuur. Ook de generaties na Etty hebben het soms heel moeilijk. Er gebeuren toch altijd weer dingen die we in eerste instantie niet willen of kunnen aanvaarden. Het proces – of ‘het werk’, zoals Etty het noemt – zal zich steeds herhalen. Het is aan ieder van ons hoe we hiermee omgaan. Etty’s leven helpt ons dit onder ogen te zien; aanvaarden kan in alle omstandigheden!